KUALA LUMPUR: Perbincangan mengenai pengampunan diraja lazimnya berpusat pada nasib individu yang disabitkan kesalahan, namun dalam kes yang melibatkan kerugian terhadap wang, harta atau kepentingan awam, satu persoalan lebih besar turut wajar diberi perhatian, bagaimana hak pihak yang terkesan dapat dipulihkan.
Persoalan itu membuka ruang kepada perbincangan mengenai kemungkinan menghubungkan pertimbangan pengampunan, dalam kes yang bersesuaian, dengan usaha pemulihan kerugian yang jelas, sah di sisi undang-undang dan boleh disahkan pelaksanaannya.
Menurut Profesor Madya Dr Shahrul Mizan Ismail dari Fakulti Undang-Undang, Universiti Kebangsaan Malaysia, kerangka sedemikian boleh merangkumi pemulangan aset, pampasan kepada pihak yang berhak serta kerjasama dalam mengesan dan mendapatkan semula hasil jenayah.
Namun, katanya, pelaksanaannya tidak boleh bergantung kepada prinsip belas ihsan semata-mata, sebaliknya memerlukan asas perundangan yang jelas, ukuran pencapaian yang boleh dinilai serta mekanisme pengawasan yang berkesan.
Cadangan itu tidak bermaksud mengubah atau mengecilkan kedudukan pengampunan diraja, sebaliknya melihat bagaimana kuasa berkenaan dapat dipertimbangkan bersama kepentingan awam tanpa menjejaskan kerangka Perlembagaan Persekutuan.
Perkara 42 Perlembagaan Persekutuan secara jelas memperuntukkan kuasa pengampunan mengikut bidang kuasa yang ditetapkan, termasuk kuasa memberi ampun, menunda atau meringankan hukuman. Peruntukan itu turut menetapkan kerangka Lembaga Pengampunan bagi negeri dan Wilayah-Wilayah Persekutuan.
Dalam perkembangan semasa, kerajaan turut menegaskan bahawa keputusan pengampunan bersyarat adalah dalam bidang kuasa Yang di-Pertuan Agong berdasarkan Perkara 42, sekali gus memperlihatkan bahawa isu pengampunan perlu difahami dalam kerangka perlembagaan, bukannya sebagai proses rayuan terhadap keputusan mahkamah.
Pada masa yang sama, kewujudan kuasa pengampunan atau kuasa berkaitan peremitan hukuman tidak semestinya bermakna setiap bentuk syarat boleh dikenakan tanpa penelitian. Apa-apa syarat yang dikaitkan dengan sesuatu keputusan tetap perlu dinilai berdasarkan Perlembagaan dan undang-undang yang berkenaan.
Di sinilah timbul persoalan mengenai keseimbangan antara belas ihsan, tanggungjawab pesalah dan kepentingan masyarakat.
Dalam konteks itu, pemulihan kerugian tidak seharusnya dilihat sebagai pengganti kepada hukuman. Sebaliknya, ia boleh menjadi salah satu elemen yang dipertimbangkan dalam kerangka lebih luas sekiranya undang-undang membenarkannya.
Pendekatan sedemikian mempunyai asas dalam perbandingan sistem keadilan jenayah antarabangsa.
Di Amerika Syarikat, misalnya, Mahkamah Agung dalam Biddle v Perovich dan Schick v Reed membincangkan aspek pengurangan atau pengubahan hukuman serta kepentingan awam dalam konteks kuasa pengampunan. Bagaimanapun, keputusan mahkamah itu tidak mengikat Malaysia dan tidak boleh dianggap sebagai pengesahan langsung terhadap apa-apa bentuk syarat kewangan atau kebajikan dalam pengampunan di negara ini.
Dalam sistem Kanada pula, undang-undang jenayah secara jelas memasukkan reparasi terhadap kemudaratan yang dialami mangsa atau masyarakat sebagai salah satu objektif penghukuman, di samping pencegahan, pemulihan pesalah dan pengiktirafan terhadap kesan kesalahan. Prinsip kesetimpalan hukuman dengan tahap kesalahan dan tanggungjawab pesalah turut dikekalkan.
Kanada juga mempunyai mekanisme restitusi yang membolehkan mahkamah, dalam keadaan tertentu, memerintahkan pesalah membayar pampasan kepada mangsa bagi kerugian atau kerosakan yang berkaitan dengan kesalahan.
Perbandingan itu tidak bermakna Malaysia perlu meniru sistem negara lain. Sebaliknya, ia menunjukkan bahawa kepentingan mangsa dan pemulihan kemudaratan boleh ditempatkan dalam kerangka keadilan jenayah tanpa mengetepikan prinsip pertanggungjawaban pesalah.
Pada peringkat antarabangsa, Deklarasi PBB mengenai Prinsip Asas Keadilan untuk Mangsa Jenayah dan Penyalahgunaan Kuasa yang diterima pada 1985 mengiktiraf kepentingan hak dan bantuan kepada mangsa jenayah.
Begitu juga Prinsip Asas Penggunaan Program Keadilan Restoratif dalam Perkara Jenayah yang diluluskan melalui Resolusi ECOSOC 2002/12 menekankan pemulihan kemudaratan, penyertaan pihak yang terkesan serta tanggungjawab pesalah terhadap akibat perbuatannya.
Bagaimanapun, istilah keadilan restoratif perlu digunakan dengan berhati-hati.
Pembayaran sejumlah wang atau sumbangan kepada badan kebajikan, misalnya, tidak semestinya bermakna kemudaratan asal telah dipulihkan. Keadilan restoratif mempunyai dimensi lebih luas, termasuk penyertaan aktif dan sukarela pihak yang terkesan, proses menangani kemudaratan serta kewajipan yang munasabah terhadap pihak-pihak berkepentingan.
Justeru, dalam konteks cadangan berkaitan pengampunan diraja, istilah yang lebih tepat dalam keadaan tertentu mungkin ialah pemulihan kerugian, bukannya keadilan restoratif, sekiranya unsur-unsur proses restoratif itu tidak wujud.
Persoalan seterusnya ialah bagaimana kerangka pemulihan tersebut boleh dilaksanakan secara adil dan telus.
Pertama, kerugian serta pihak yang benar-benar berhak menerima pemulihan perlu dikenal pasti dengan jelas.
Pemulihan tidak semestinya bermaksud menyalurkan wang kepada badan kebajikan pilihan pesalah. Keutamaan sewajarnya diberikan kepada pemulangan hak atau pemulihan kemudaratan yang berpunca secara langsung daripada kesalahan, tanpa menjejaskan tuntutan sah pihak lain.
Kedua, pematuhan kepada apa-apa syarat perlu boleh dibuktikan.
Ini bermakna tempoh pelaksanaan, kaedah pengesahan, pihak yang bertanggungjawab membuat pengesahan serta akibat sekiranya syarat gagal dipatuhi perlu ditentukan secara sah. Janji untuk membayar tidak mempunyai nilai pembuktian yang sama dengan pembayaran yang telah dilaksanakan dan disahkan.
Ketiga, kerangka berkenaan perlu mengambil kira kemampuan sebenar individu.
Belas ihsan tidak wajar menjadi mekanisme yang secara tidak langsung membezakan pesalah berdasarkan kekayaan. Seseorang yang mempunyai kemampuan kewangan lebih besar tidak seharusnya secara automatik berada pada kedudukan lebih baik untuk memperoleh pertimbangan belas ihsan berbanding individu yang kurang berkemampuan.
Oleh itu, jika pemulihan kewangan menjadi sebahagian daripada sesuatu kerangka, kemampuan membayar serta bentuk tanggungjawab bukan kewangan yang munasabah perlu turut dipertimbangkan.
Dalam masa sama, pembayaran denda yang telah diperintahkan mahkamah juga perlu dibezakan daripada sumbangan atau usaha pemulihan tambahan.
Denda merupakan sebahagian daripada hukuman yang telah ditetapkan, manakala pemulihan kerugian bertujuan menangani kemudaratan yang dialami pihak tertentu. Kedua-duanya tidak semestinya mempunyai tujuan yang sama.
Begitu juga sekiranya wang awam hendak disalurkan kepada sesuatu program atau tujuan kebajikan. Pengurusan wang awam tetap perlu tertakluk kepada kerangka perlembagaan dan peraturan kewangan yang berkenaan, termasuk prinsip berkaitan penerimaan serta perbelanjaan hasil negara.
Atas sebab itu, sebarang mekanisme yang menghubungkan keputusan pengampunan dengan manfaat kepada pihak awam perlu mempunyai asas undang-undang, saluran kewangan yang sah, ketelusan serta kebolehauditan.
Bagi kesalahan rasuah pula, kerangka antarabangsa memberikan dimensi tambahan. Konvensyen PBB Menentang Rasuah (UNCAC) mengiktiraf kerjasama substantif dalam penyiasatan atau pendakwaan sebagai faktor yang boleh dipertimbangkan dalam pengurangan hukuman bagi kes yang sesuai, di samping menekankan pemulihan aset dan hak terhadap pampasan.
Prinsip itu menunjukkan bahawa pertanggungjawaban pesalah dan kepentingan awam tidak semestinya berada pada dua kutub yang bertentangan. Dalam keadaan tertentu, tindakan pesalah yang menghasilkan manfaat awam yang nyata boleh menjadi sebahagian daripada pertimbangan dasar keadilan jenayah, tertakluk kepada undang-undang negara masing-masing.
Namun, kerjasama dengan pihak berkuasa untuk membantu penyiasatan perlu dibezakan daripada pemulihan kerugian kepada mangsa. Kedua-duanya mempunyai tujuan dan ukuran yang berbeza.
Akhirnya, apa yang lebih penting ialah memastikan sebarang usaha memperluas perbincangan mengenai pengampunan diraja tidak menimbulkan persepsi bahawa belas ihsan boleh “dibeli” melalui kemampuan kewangan.
Sebaliknya, jika pemulihan kerugian hendak dipertimbangkan sebagai elemen dalam sesuatu kerangka, ukurannya mestilah berasaskan tanggungjawab, manfaat awam yang dapat dibuktikan, pemulangan hak yang terjejas serta pematuhan terhadap undang-undang.
Dalam kerangka itu, pengampunan diraja kekal sebagai institusi perlembagaan yang mempunyai kedudukan tersendiri. Pengampunan bukan proses rayuan kehakiman dan tidak seharusnya dilihat sebagai mekanisme untuk menilai semula sabitan mahkamah.
Namun, pengiktirafan terhadap kuasa tersebut tidak menghalang masyarakat daripada membincangkan bagaimana nilai belas ihsan, kepentingan awam dan pemulihan kemudaratan dapat difahami secara lebih menyeluruh.
Pengukuran keberkesanan sesuatu pendekatan juga tidak seharusnya berhenti pada keputusan memberikan pengampunan. Ia perlu melihat sama ada syarat yang ditetapkan, jika ada, benar-benar dilaksanakan dan menghasilkan pemulihan yang boleh disahkan.
Pada akhirnya, pengampunan membawa dimensi kemanusiaan dalam sistem keadilan. Tetapi apabila sesuatu kes melibatkan kerugian kepada masyarakat, dimensi kemanusiaan itu juga perlu melihat kepada mereka yang menanggung akibat kesalahan.
Belas ihsan kepada pesalah tidak semestinya bertentangan dengan tanggungjawab terhadap rakyat. Sebaliknya, jika dirangka dalam batas Perlembagaan dan undang-undang, kedua-duanya boleh ditempatkan dalam satu pertimbangan yang lebih menyeluruh, memberikan ruang kepada ihsan, tanpa melupakan hak yang perlu dipulihkan.
