Melabel herba tradisi Tobilung sepanjang Native Herbal Trail.
Penulis:
Mohammad Heairyzal bin Tamrin,
pelajar Sarjana Program Sosiologi dan Antropologi, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Malaysia Sabah (UMS).
KEUNIKAN sistem perubatan herba tradisional masyarakat etnik Dusun Tobilung di Sabah kini diketengahkan menerusi inovasi Native Herbal Trail, satu inisiatif berasaskan komuniti yang menggabungkan penyelidikan akademik, pemeliharaan warisan budaya dan potensi pembangunan pelancongan berasaskan kearifan tempatan.
Inisiatif yang dilaksanakan di Kampung Minansad, Kota Marudu dengan kerjasama Walai Tobilung itu bukan sekadar usaha memperkenalkan tumbuhan herba tempatan, malah menjadi platform untuk mendokumentasikan dan mengangkat pengetahuan perubatan tradisional yang diwarisi secara turun-temurun dalam kalangan masyarakat berkenaan.
Keistimewaan inovasi itu turut mendapat pengiktirafan apabila meraih dua anugerah, iaitu Anugerah Emas dan Anugerah Ilham Tradisi menerusi Pertandingan Inovasi Kearifan Borneo (PIKB) sempena Borneo Festival of Idea (BFOI) yang berlangsung di Universiti Malaysia Sabah (UMS).
Lebih membanggakan, sumbangan inovasi Native Herbal Trail turut menjadi antara faktor yang membawa Walai Tobilung dinobatkan sebagai juara keseluruhan dan menerima Anugerah Gemilang Kearifan dalam pertandingan berkenaan.
Pencapaian itu memperlihatkan bahawa pengetahuan tradisional masyarakat orang asal bukan sekadar warisan budaya yang perlu dikenang, sebaliknya mempunyai nilai ilmu dan potensi untuk dikembangkan melalui pendekatan penyelidikan serta inovasi yang bersesuaian dengan keperluan semasa.
Daripada penyelidikan akademik kepada manfaat komuniti
Cetusan idea Native Herbal Trail berakar daripada usaha komuniti mengenal pasti, memelihara dan memperkenalkan tumbuhan herba tradisional, selain didorong oleh penyelidikan peringkat sarjana yang dijalankan penulis dalam bidang Sosiologi dan Antropologi di Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, UMS.
Kajian berkenaan memberi tumpuan kepada amalan perubatan herba tradisional etnik Dusun Tobilung di Kota Marudu, khususnya sistem pengetahuan tempatan, peranan pengamal perubatan tradisional serta kepentingan mengekalkan ilmu warisan yang menjadi sebahagian daripada identiti masyarakat.
Menerusi pendekatan itu, penyelidikan akademik tidak terhenti pada penghasilan penulisan ilmiah semata-mata, sebaliknya diterjemahkan kepada satu bentuk inovasi yang boleh dimanfaatkan dan didekati secara langsung oleh komuniti.
Native Herbal Trail berpotensi menjadi ruang pembelajaran yang memperkenalkan kepelbagaian tumbuhan herba tempatan, termasuk pengetahuan masyarakat mengenai kegunaan dan hubungannya dengan persekitaran semula jadi.
Pendekatan ini juga membuka peluang kepada generasi muda untuk mengenali warisan perubatan tradisional nenek moyang mereka, sekali gus memahami hubungan antara alam sekitar, budaya dan sistem pengetahuan yang terbentuk hasil pengalaman masyarakat sejak sekian lama.
Dalam konteks ini, inovasi berkenaan membawa mesej bahawa pembangunan ilmu moden tidak semestinya mengetepikan pengetahuan tradisional. Sebaliknya, kedua-duanya boleh saling melengkapi melalui penyelidikan yang menghormati sumber pengetahuan asal.
Bobolian, penjaga warisan dan arkib hidup masyarakat
Satu aspek penting dalam kajian perubatan herba tradisional Dusun Tobilung ialah kedudukan Bobolian sebagai individu yang memiliki pengetahuan mendalam mengenai amalan perubatan, penggunaan tumbuhan herba serta kaedah penyembuhan yang diwarisi daripada generasi terdahulu.
Dalam kerangka Sistem Pengetahuan Orang Asal (Indigenous Knowledge Systems – IKS), pengetahuan yang dimiliki Bobolian merupakan sebahagian daripada khazanah intelektual masyarakat yang terbentuk melalui pemerhatian, pengalaman dan amalan secara turun-temurun.
Peranan Bobolian bukan sekadar sebagai pengamal perubatan tradisional, malah boleh dilihat sebagai “arkib hidup” yang menyimpan, mengamalkan dan mewariskan pengetahuan berkaitan tumbuhan herba serta amalan penyembuhan masyarakat Dusun Tobilung.
Pengetahuan tersebut mempunyai nilai yang lebih luas daripada aspek kesihatan tradisional kerana turut mencerminkan hubungan masyarakat dengan alam semula jadi, kepercayaan, adat dan identiti budaya mereka.
Bagaimanapun, pewarisan ilmu berkenaan berdepan cabaran apabila perubahan gaya hidup, perkembangan teknologi dan peralihan generasi boleh menyebabkan sebahagian pengetahuan tradisional semakin kurang dikenali, khususnya dalam kalangan golongan muda.
Justeru, usaha mendokumentasikan pengetahuan Bobolian melalui pendekatan penyelidikan dan inovasi komuniti menjadi penting bagi memastikan warisan tersebut terus dikenali dan difahami oleh generasi akan datang.
Proses berkenaan bagaimanapun perlu dilaksanakan secara beretika dengan mengambil kira persetujuan, hak, pemilikan intelektual serta kepentingan komuniti asal sebagai pemilik pengetahuan berkenaan.
Ini penting bagi mengelakkan pengetahuan tradisional dieksploitasi tanpa pengiktirafan atau manfaat sewajarnya kepada masyarakat yang mewarisinya.
Jawatankuasa Native Herbal Trail, Walai Tobilung, Kampung Minansad, Kota Marudu.
Menghubungkan warisan budaya dengan pelancongan komuniti
Selain aspek pemeliharaan ilmu, Native Herbal Trail turut mempunyai potensi untuk dikembangkan sebagai produk pelancongan berasaskan komuniti yang mengetengahkan keunikan warisan etnik Dusun Tobilung.
Kerjasama dengan Walai Tobilung memberikan asas kepada pembangunan inisiatif yang menghubungkan pengalaman budaya, pengenalan tumbuhan herba dan pembelajaran mengenai kearifan masyarakat tempatan.
Melalui pendekatan pelancongan berasaskan komuniti, penduduk setempat berpeluang memainkan peranan secara langsung dalam memelihara serta memperkenalkan warisan mereka kepada pengunjung.
Inisiatif seumpama ini juga berpotensi mewujudkan nilai tambah kepada ekonomi komuniti sekiranya dibangunkan secara terancang, termasuk melalui aktiviti pendidikan, lawatan berpandu dan perkongsian pengetahuan mengenai tumbuhan herba tempatan.
Bagi menyokong kelestarian Native Herbal Trail, Walai Tobilung turut menjalinkan kerjasama dengan beberapa entiti akademik UMS, iaitu Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Fakulti Perubatan dan Sains Kesihatan serta Program Kimia Industri.
Kerjasama rentas disiplin itu berpotensi memperkukuh penyelidikan, dokumentasi dan pemahaman terhadap sumber herba tempatan melalui perspektif sosiologi, antropologi, kesihatan dan sains.
Walau bagaimanapun, sebarang pengembangan aktiviti berkaitan herba perlu membezakan antara pengetahuan penggunaan tradisional dengan bukti keberkesanan dan keselamatan perubatan yang disahkan secara saintifik. Native Herbal Trail dalam konteks ini lebih menumpukan aspek pendidikan, pemeliharaan warisan dan dokumentasi kearifan tempatan.
Kearifan tempatan sebagai sumber inovasi masa hadapan
Pengiktirafan yang diterima menerusi BFOI membuktikan bahawa penyelidikan berasaskan komuniti mempunyai ruang untuk diketengahkan sebagai sumber inovasi yang relevan dalam pembangunan ilmu dan pemeliharaan warisan masyarakat orang asal.
Lebih daripada kejayaan memenangi anugerah, Native Herbal Trail membawa pendekatan yang menghubungkan dunia akademik dengan realiti kehidupan komuniti, sekali gus memberikan ruang kepada masyarakat tempatan untuk menjadi sebahagian daripada proses mengenal pasti, memelihara dan memperkenalkan khazanah pengetahuan mereka sendiri.
Inisiatif ini juga memperlihatkan kepentingan penyelidikan sosiologi dan antropologi dalam memahami masyarakat bukan sekadar melalui aspek sosial dan budaya, tetapi turut mengiktiraf sistem pengetahuan yang terbentuk daripada interaksi manusia dengan alam sekitar.
Dalam jangka panjang, Native Herbal Trail berpotensi menjadi model inovasi komuniti yang boleh diteroka oleh masyarakat orang asal lain, khususnya dalam usaha memelihara pengetahuan tradisional yang semakin berdepan cabaran pewarisan.
Akhirnya, nilai sebenar inovasi ini bukan hanya terletak pada laluan herba atau pengiktirafan pertandingan, tetapi pada usaha memastikan ilmu yang diwarisi daripada generasi terdahulu terus dihargai, didokumentasikan dan disampaikan kepada generasi seterusnya.
Bagi masyarakat Dusun Tobilung, setiap tumbuhan herba bukan sekadar sebahagian daripada khazanah alam, tetapi turut membawa cerita, pengalaman dan kebijaksanaan nenek moyang yang membentuk identiti mereka.
Melalui Native Herbal Trail, kearifan tersebut diberikan ruang untuk terus hidup, berkembang dan dikenali dalam landskap ilmu serta pembangunan komuniti masa kini.
